Նարդին չունի մեկ հեղինակ և ծագման մեկ երկիր։ 15 քարով 24 կետանոց տախտակը ձևավորվել է Հռոմեական կայսրությունում, «նարդ» անվանումը եկել է Սասանյան Իրանից, իսկ ժամանակակից կարճ նարդին վերջնականապես ձևավորվել է XVIII դարի Անգլիայում և 1920-ականների ամերիկյան ակումբներում։
Ստորև՝ միայն այն, ինչը հաստատվում է գտածոներով, թվագրված տեքստերով և ակադեմիական աշխատություններով։ Որտեղ աղբյուրները տարբերվում են կամ եզրակացությունը մնում է վարկած, դա ասված է ուղղակիորեն։ Գրականության ամբողջական ցանկը՝ «Աղբյուրներ» բաժնում. փաստից հետո փակագծերում բերված համարը տանում է կոնկրետ աշխատության։
- Նախորդներ
- ~մ.թ.ա. 2600
- 24 կետանոց տախտակ
- Հռոմ, I դար
- «Նարդ» անվանումը
- Իրան, VI դար
- Կրկնապատկման խորանարդ
- ԱՄՆ, 1920-ականներ
Նարդու պատմությունը չորս պատասխանով
Չորս հարց, որ այս խաղի մասին տալիս են ամենից հաճախ։ Յուրաքանչյուրի ընդարձակ վերլուծությունը՝ էջի ներքևում։
Որտե՞ղ են հայտնվել նարդու ամենահին նախորդները
Մերձավոր Արևելքում և Իրանական բարձրավանդակում՝ մ.թ.ա. III հազարամյակում։ Դրանք Հարավային Միջագետքի «Ուրի արքայական խաղն» են և Իրանի հարավ-արևելքի Շահրի-Սոխթեի սեղանի խաղը. երկուսն էլ թվագրվում են մոտավորապես մ.թ.ա. 2600–2400 թվականներով։ (1, 3) Երկու խաղն էլ զառերի նետումներով խաղաքարերի մրցավազք են երթուղով, բայց նրանց տախտակը 20 վանդակ ունի, ոչ թե 24 կետ։
Ո՞ր երկիրն է հորինել ժամանակակից նարդին
Այդպիսի մեկ երկիր չկա։ Ներկայիս տեսքի տախտակը՝ 24 կետ, խաղացողին 15 քար, զառեր, միայնակ քարին հարվածներ, փաստագրված է Հռոմեական կայսրությունում և Բյուզանդիայում tabula անվանմամբ։ (7, 8) «Նարդ» անվանումը և կանոնների սեփական արևելյան գիծը գալիս են Սասանյան Իրանից։ (4, 6)
Քանի՞ տարեկան է խաղը
Նախորդները մոտ 4500–5000 տարեկան են, բուն նարդին ճանաչելի տեսքով՝ մոտ 1500։ Ստորին սահմանը հստակ է. Ագաթիասի էպիգրամում նկարագրված Զենոն կայսեր պարտիան խաղացվել է մոտ 480 թվականին 24 կետանոց տախտակի վրա։ (8) Կրկնապատկման խորանարդով կարճ նարդին մոտ հարյուր տարեկան է։ (12)
Որտեղի՞ց են առաջացել երկար և կարճ տարբերակները
Դրանք «տախտակի խաղերի» (tables) մեկ ընտանիքի երկու ճյուղ են։ Երկար նարդիում երկու կողմն էլ շարժվում են նույն ուղղությամբ, և հարված չկա. կարճում քարերը շարժվում են իրար ընդառաջ, իսկ միայնակ քարը խփում են բար։ (9) Կարճ նարդու անգլիական կանոններն առաջին անգամ հրատարակել է Էդմոնդ Հոյլը 1743 թվականին։ (10)
Կարճ պատասխան. հեղինակ չի եղել
«Ով է հորինել նարդին» հարցը ձևակերպված է այնպես, կարծես խաղը հեղինակ և արտոնագրի ամսաթիվ ունի։ Սեղանի խաղերի պատմաբաններն այլ կերպ են պատասխանում. նարդին գյուտ չէ, այլ մի քանի անկախ ավանդույթների արդյունք, որոնք միաձուլվել են մոտ երկու հազար տարվա ընթացքում։ Առանձին են առաջացել երթուղով խաղաքարերի մրցավազքի գաղափարը, առանձին՝ 24 կետանոց տախտակը, առանձին՝ անվանումը, առանձին՝ խաղադրույքով ժամանակակից մրցաշարային ձևաչափը։
Ուստի այս հարցի ճիշտ պատասխանները ուղիղ չորսն են, և դրանք իրար չեն հակասում.
- Ամենահին նախահայրը՝ մ.թ.ա. III հազարամյակի միջագետքյան և իրանական զառերով մրցավազքի խաղերը։
- Տախտակի հայրենիքը՝ Հռոմեական կայսրությունը. հենց այնտեղ է 24 կետանոց տախտակը յուրաքանչյուրին 15 քարով ստանում ներկայիս տեսքը։
- Անվանման հայրենիքը՝ Սասանյան Իրանը. «նարդ» բառը և խաղի արևելյան ավանդույթը։
- Ժամանակակից կանոնների հայրենիքը՝ XVIII դարի Անգլիան և 1920-ականների ԱՄՆ-ը. Հոյլի կանոնների ժողովածուն և կրկնապատկման խորանարդը։
Ամենահին նախորդները. Ուր և Շահրի-Սոխթե
Պահպանված ամենավաղ սեղանի մրցավազքի խաղերը գտնվել են երկու վայրում, որոնք իրարից հեռու են երկու հազար կիլոմետր, բայց թվագրված են գործնականում նույն ժամանակով։
Ուրի արքայական խաղը (Հարավային Միջագետք)
Ուրի արքայական դամբարանադաշտի տախտակները պեղել է Լեոնարդ Վուլլին 1920-ականների վերջին. այժմ դրանք պահվում են Բրիտանական թանգարանում և թվագրվում են մոտավորապես մ.թ.ա. 2600–2400 թվականներով։ (2) Դաշտը բաղկացած է 20 վանդակից, խաղում են խաղաքարերով և քառանիստ զառերով։
Խաղի կանոնները հայտնի չէին մինչև 1980-ականները։ Դրանք վերակառուցել է ասորագետ Իրվինգ Ֆինկելը սեպագիր սալիկով, որն ավարտել է բաբելոնացի դպիր Իթթի-Մարդուկ-բալատուն մ.թ.ա. 177 թվականին. սալիկի մի կողմում դաշտի ցանցն է, մյուսում՝ խաղի նկարագրությամբ տեքստի երկու սյունակ։ (1)
Վերապահում։ Ֆինկելը ուղղակի նշում է, որ սալիկը բուն տախտակներից մոտ երկու հազար տարով ավելի երիտասարդ է և նկարագրում է խաղի ավելի ուշ, աստղագուշակությամբ ծանրաբեռնված տարբերակը։ Վերակառուցման մի մասը հենվում է ոչ թե տեքստի, այլ դաշտի ձևի և վարդյակների դասավորության վրա։ (1)
Շահրի-Սոխթեի խաղը (Իրանական բարձրավանդակ)
1977 թվականին իտալա-իրանական համատեղ արշավախումբը Շահրի-Սոխթեի բրոնզեդարյան հնավայրի (Սիստան, Իրանի հարավ-արևելք) № 731 թաղման մեջ գտավ ամբողջական խաղային հավաքածու՝ փայտե տախտակ, 27 խաղաքար և 4 զառ։ Թվագրումը՝ մոտավորապես մ.թ.ա. 2600–2400։ (3)
Նրա դաշտը նույնպես 20 դիրք ունի, ուստի այն դասում են Ուրի գտածոների հետ նույն «քսան վանդակի խաղերի» ընտանիքին։ Հնարավոր կանոններ 2024 թվականին առաջարկել են Սեմ Ջելվեն և Հոսեյն Մորադին. յուրաքանչյուր խաղացողի տասը խաղաքարի մրցավազք՝ «վազողների» և «արգելափակողների» բաժանումով։ (3)
Վերապահում։ Շահրի-Սոխթեի կանոնների վերակառուցումը աշխատանքային վարկած է, ոչ թե վերծանված տեքստ. այս խաղի գրավոր նկարագրություններ գոյություն չունեն։ Հոդվածից հոդված թափառող «Իրանում գտել են 5000 տարեկան նարդի» պնդումը կրկնակի սխալ է. տախտակը նարդու չէ, իսկ թվագրումը վերաբերում է նախահորը, ոչ թե բուն խաղին։
Ինչ ընդհանուր ունեն նրանք նարդու հետ
Ընդհանուրը սկզբունքն է. մի քանի խաղաքար անցնում է ֆիքսված երթուղի, շարժման արագությունը տալիս են զառերը, իսկ մրցակցի խաղաքարը խանգարում է քայլին։ Տարբերություններն ավելի շատ են՝ վանդակների այլ քանակ, խաղաքարերի այլ քանակ, այլ զառեր և պարտիայի այլ նպատակ։ Ուրից նարդի ուղիղ ժառանգական գիծն ապացուցված չէ և ակադեմիական աշխատություններում սովորաբար ձևակերպվում է որպես «հավանական ընդհանուր ավանդույթ», ոչ թե տոհմածառ։ (1, 9)
Նույն պատճառով եգիպտական սենետը՝ 30 վանդակի մրցավազք, որը հայտնի է մ.թ.ա. IV–III հազարամյակների սահմանից, նարդու նախահայր չի կարող լինել. նմանությունը սահմանափակվում է մրցավազքի գաղափարով։
Հռոմ և Բյուզանդիա. որտեղ է հայտնվել 24 կետանոց տախտակը
Խաղը, որը իսկապես կարելի է խաղալ նարդու ժամանակակից կանոններով, առաջին անգամ արձանագրվում է հռոմեական աշխարհում։
Ludus duodecim scriptorum
Հռոմեական «տասներկու նշանի խաղը» (ludus duodecim scriptorum, XII scripta) հայտնի է ոչ ուշ, քան մ.թ.ա. II դարից։ Տախտակը բաղկացած էր տասներկուական նշանի երեք շարքից, խաղում էին տասնհինգ խաղաքարով և երեք զառով։ Այդպիսի դաշտերը մինչ օրս երևում են ֆորումների և բաղնիքների սալերին փորագրված։ (7)
Tabula. միջին շարքը վերանում է
Մոտավորապես մ.թ. I դարում տախտակից միջին շարքն անհետանում է, և մնում են տասներկուական դիրքի երկու շարք՝ հենց այդ 24 կետերը։ Այդպիսի տախտակի վրա խաղը կոչվում է tabula կամ alea։ Ուլրիխ Շեդլերը հնագիտական և տեքստային տվյալներով ցույց է տվել, որ դրանք երկու տարբեր խաղ չեն, այլ մեկ անընդհատ շարք. XII scripta → alea → tabula։ (7)
Զենոն կայսեր պարտիան, մոտ 480 թվական
Կոնկրետ պարտիայի ամենամանրամասն անտիկ նկարագրությունը պահպանել է բանաստեղծ Ագաթիաս Միրինացին. «Հունական անթոլոգիայի» իններորդ գրքի էպիգրամում նա վերլուծում է բյուզանդական Զենոն կայսեր անհաջող նետումը, որից հետո ուժեղ դիրքը վերածվեց պարտվածի։ (8)
Էպիգրամից վերականգնվում է ամբողջ մեխանիկան. 24 կետանոց տախտակ, յուրաքանչյուրին 15 քար, երեք զառ, միայնակ քարը խփվում է հարվածով, երկու կողմն էլ շարժվում են նույն ուղղությամբ։ Հենց այս տեքստով XIX դարում Լուի Բեկ դը Ֆուկիերն առաջարկեց tabula-ի կանոնների վերակառուցումը։ (8, 9)
Ինչու է սա կարևոր տարեթիվ։ 480 թվականը հորինման տարի չէ, այլ ստորին սահման. այդ պահին խաղն արդեն այնքան սովորական էր, որ պալատական բանաստեղծը վերլուծում էր դիրքը՝ հույս ունենալով ընթերցողի հասկացողության վրա։ Վերին սահման աղբյուրները չեն տալիս։
Պարսկաստան. որտեղից է «նարդի» բառը
Խաղի արևելյան անվանումը և նրա սեփական ավանդույթը գալիս են Սասանյան Իրանից։ Հիմնական տեքստը միջին պարսկերեն «Wizārišn ī čatrang ud nihišn ī nēw-ardaxšīr» տրակտատն է, այսինքն՝ «Շախմատի բացատրությունը և նարդու հորինումը»։ (4)
Տրակտատի սյուժեն այսպիսին է. հնդկական արքան Խոսրով I Անուշիրվանի (կառավարել է 531–579 թվականներին) արքունիք է ուղարկում շախմատը որպես հանելուկ. վեզիր Վուզուրգմիհրը (ուշ ավանդույթում՝ Բոզորգմեհր) լուծում է այն և ի պատասխան հորինում nēw-ardaxšīr խաղը՝ նարդին, որպես հակահանելուկ հնդիկների համար։ Նույն ավանդազրույցը հետագայում վերապատմում է Ֆիրդուսու «Շահնամեն»։ (4)
Վերապահում։ Սա VI–VII դարերի պալատական գրական սյուժե է, ոչ թե հորինման վկայություն։ Տեքստը խաղը բացատրում է տիեզերաբանորեն. տախտակը տարին է, երեսուն քարը՝ ամսվա օրերը, զառերը՝ ճակատագրի կամքը։ Անտոնիո Պանաինոն սա վերլուծում է որպես արդեն գոյություն ունեցող խաղի վրա դրված այլաբանություն, ոչ թե դրա ստեղծման նկարագրություն։ (5) Բոզորգմեհրին նարդու հեղինակ համարել չի կարելի։
Ինչպես nēw-ardaxšīr-ից ստացվեց «նարդի»
Խաղի անվանումը կրճատվել է մինչև nard, այս ձևով անցել է արաբերենին և թյուրքական լեզուներին, իսկ այնտեղից՝ տարածաշրջանի այլ լեզուներին, այդ թվում՝ հայերենին, որտեղ ամրացել է «նարդի» ձևով։ (6)
Հունարեն «թավլին» և թուրքերեն «թավլան» գալիս են այլ արմատից՝ լատիներեն tabula, «տախտակ»։ Ըստ էության մեկ խաղի երկու անվանումը այն բանի ուղղակի հետևանքն է, որ այն ունի փոխանցման երկու գիծ՝ հռոմեա-բյուզանդական և իրանական։
Չշփոթել բույսի հետ։ Նարդը (նարդոսի յուղ, սպիկանարդ) բոլորովին այլ բառարանային հոդվածի բուրավետ բույս է և խաղի հետ կապ չունի։ «Խաղն անվանել են բուրավետ յուղերի հնդկական բույսի պատվին» պնդումը, որը հանդիպում է նույնիսկ որոնման առաջատարների մոտ, ժողովրդական ստուգաբանություն է։ Խաղի անվանումը բխում է միջին պարսկերեն nēw-ardaxšīr-ից։ (4, 6)
Ինչու է իսլամում նարդին արգելված
Արգելքը հիմնված է «Սահիհ Մուսլիմ» ժողովածուի հադիսի վրա (№ 2260). նարդաշիր խաղացողը նմանեցվում է նրան, ով ձեռքը թաթախել է խոզի մսի և արյան մեջ։ (13) Մեկնաբան ան-Նավավին դա բացատրում է որպես խաղի ուղղակի արգելք, ոչ թե փոխաբերական դատապարտում։
Խաղի պատմության համար այստեղ կարևոր է մի մանրամասն, որը սովորաբար բաց են թողնում. հադիսի տեքստում հենց նարդաշիր է՝ նույն սասանյան nēw-ardaxšīr անվանումը։ Նշանակում է՝ VII դարում այս անունով խաղն արդեն լայնորեն հայտնի էր Մերձավոր Արևելքում, և սա թվագրման ևս մեկ անկախ հաստատում է։ (4, 13)
Վերապահում։ Աստվածաբանական դպրոցները տարբերվում են. արգելքն ամենից հաճախ կապում են զառերի և ազարտի հետ, ուստի առանց խաղադրույքի խաղի գնահատականները տարբեր են։ Սա կրոնական իրավունքի, ոչ թե խաղի պատմության հարց է, և հոդվածը այն չի լուծում։
Ինչպես նարդին հասավ Եվրոպա
Եվրոպա խաղը գալիս է Բյուզանդիայից և Մերձավոր Արևելքից. զանգվածային տարածումը սովորաբար կապում են XII դարի և խաչակիրների շարժման հետ։ Ուշ միջնադարում այն արդեն գոյություն ունի որպես տեղական տարբերակների մեծ ընտանիք, որը Մյուրեյը միավորում է tables ընդհանուր անվանման տակ՝ ֆրանսիական տրիկ-տրակ, իսպանական և իտալական տարբերակներ, անգլիական «tables»։ (9)
Այս եվրոպական միջավայրից էլ աճում է ժամանակակից կարճ նարդին. սկզբում՝ backgammon անգլերեն անվանումը XVII դարում, հետո՝ Հոյլի կանոնների տպագիր ժողովածուն 1743 թվականին։ (10, 11)
Քանի տարեկան է նարդին. ժամանակագրություն ըստ տարեթվերի
Պատասխանը կախված է նրանից, թե կոնկրետ ինչն ենք համարում նարդի։ Խաղի տարբեր շերտեր տարբեր տարիք ունեն, և մեկը մյուսով փոխարինելը հանրահայտ հոդվածներում անհամապատասխանությունների գլխավոր պատճառն է։
| Երբ | Ինչ է հայտնվել | Ինչով է հաստատվում |
|---|---|---|
| ≈մ.թ.ա. 2600–2400 | «Քսան վանդակի» խաղեր՝ Ուր, Շահրի-Սոխթե | Գտածոներ և թաղումների թվագրում (1, 2, 3) |
| Ոչ ուշ, քան մ.թ.ա. II դ. | Հռոմեական ludus duodecim scriptorum՝ 3 շարք, 15 խաղաքար, 3 զառ | Անտիկ հիշատակումներ և տախտակներ սալերին (7) |
| մ.թ.ա. 177 | Ուրի խաղի կանոններով սեպագիր սալիկ | Դպիր Իթթի-Մարդուկ-բալատուի կոլոֆոն (1) |
| ≈մ.թ. I դ. | Տախտակը կրճատվում է մինչև 24 կետ՝ alea / tabula | Հնագիտություն և Շեդլերի վերլուծություն (7) |
| ≈480 թ. | Առաջին նկարագրված պարտիան՝ Զենոն կայսեր խաղը | Ագաթիասի էպիգրամ, «Հունական անթոլոգիա», IX (8) |
| VI–VII դդ. | nēw-ardaxšīr / nard անվանումը և Բոզորգմեհրի ավանդազրույցը | Միջին պարսկերեն տրակտատ (4, 5) |
| VII դ. | «Նարդաշիր» խաղի արգելքի մասին հադիս | «Սահիհ Մուսլիմ», № 2260 (13) |
| XII դ. | Զանգվածային տարածում Եվրոպայում | Միջնադարյան tables և տրիկ-տրակ (9) |
| 1640-ականներ | Backgammon անգլերեն անվանումը | Գործածության բառարանային արձանագրումներ (11) |
| 1743 | Կարճ նարդու կանոնների առաջին տպագիր ժողովածուն | Էդմոնդ Հոյլ, «A Short Treatise…» (10) |
| 1920-ականներ | Կրկնապատկման խորանարդ | Ամերիկյան ակումբներ. հեղինակն անհայտ է (12) |
Այստեղից «քանի տարեկան է նարդին» հարցի երեք ազնիվ պատասխան. մոտ 4600 տարի՝ եթե հաշվենք նախորդների հետ միասին. մոտ 1500 տարի՝ եթե հաշվենք 24 կետանոց տախտակը, որի մասին գրավոր վկայություն կա. մոտ 100 տարի՝ եթե հաշվենք կրկնապատկման խորանարդով ժամանակակից կարճ նարդին։
Որտեղից են առաջացել երկար և կարճ նարդին
Երկու տարբերակն էլ պատկանում են խաղերի մեծ ընտանիքին, որը Հարոլդ Մյուրեյը 1952 թվականի դասական մենագրությունում միավորում է tables անվանման տակ։ Ընտանիքի ներսում տարբերակները տարբերվում են երկու բանով՝ շարժման ուղղությամբ և հարվածի առկայությամբ։ (9)
| Հատկանիշ | Երկար նարդի | Կարճ նարդի |
|---|---|---|
| Շարժում | Երկու կողմն էլ շարժվում են նույն ուղղությամբ | Կողմերը շարժվում են իրար ընդառաջ |
| Մեկնարկ | 15 քար մեկ կետում՝ գլխին | 2–5–3–5 դասավորություն տախտակով |
| Հարված | Չկա. կետը փակում է նույնիսկ մեկ քարը | Կա. միայնակ քարը գնում է բար |
| Պարտիայի խաղադրույք | Մարս. դասական տարբերակում կրկնապատկման խորանարդ չկա | Մարս, կոքս, կրկնապատկման խորանարդ |
| Ազգակիցներ | Ֆևգա (Հունաստան), մուլթեզիմ (Թուրքիա), պարսկական նարդ | Backgammon, տրիկ-տրակ, պլակոտո |
Զուգահեռ շարժման ճյուղը
Մյուրեյը պարսկական նարդը և նրան մոտ մերձավորարևելյան խաղերը նկարագրում է որպես խաղաքարերի զուգահեռ շարժումով տարբերակներ. երկու կողմն էլ շրջանցում են տախտակը նույն ուղղությամբ, հարված չկա, և գլխավոր զենքը դառնում է զբաղեցված կետերի բլոկը։ Հենց այս սխեման է հետխորհրդային տարածքում և Հայաստանում կոչվում «երկար նարդի», Հունաստանում՝ ֆևգա, Թուրքիայում՝ մուլթեզիմ։ (9)
Հանդիպակաց շարժման ճյուղը
Եվրոպական գիծն այլ կերպ է զարգացել. քարերը շարժվում են իրար ընդառաջ, միայնակ քարը խփվում է բար, և առաջին պլան է մղվում բլոտ թողնելու ռիսկը։ Այս ճյուղից են աճել ֆրանսիական տրիկ-տրակը և անգլիական backgammon-ը։
Բուն backgammon բառը անգլիական բառարաններն արձանագրում են 1640-ականներից. այն սովորաբար բացատրում են միջին անգլերենի bæc + gamen-ով՝ «խաղ, որտեղ գնում են հետ», ըստ խփված քարերի վերադարձի։ (11) Այս անվանմամբ կանոնների առաջին տպագիր ժողովածուն հրատարակել է Էդմոնդ Հոյլը 1743 թվականին՝ «A Short Treatise on the Game of Back-Gammon», նետման բոլոր երեսունվեց ելքերի աղյուսակով։ (10)
Վերջին խոշոր տարրը հայտնվել է արդեն XX դարում. կրկնապատկման խորանարդն առաջացել է ամերիկյան խաղային ակումբներում 1920-ականներին, հեղինակն անհայտ է։ Խորանարդը պարտիան վերածեց կառավարելի խաղադրույքով խաղի և կարճ նարդին դարձրեց մրցաշարային մարզաձև։ (12)
Վիճելի հարց։ Որ ճյուղն է ավելի հին՝ բաց թեմա է։ Զենոնի պարտիան ընթանում է զուգահեռ շարժումով, ինչպես երկար նարդիում, բայց հարվածներով, ինչպես կարճում։ Այսինքն՝ բյուզանդական tabula-ն չի համընկնում ժամանակակից տարբերակներից ոչ մեկի հետ, և առկա աղբյուրներով պնդել, որ «երկար նարդին ավելի հին է, քան կարճը» կամ հակառակը, չի կարելի։ (8, 9)
YellowClub-ում երկու ճյուղերն էլ ապրում են կողք կողքի. երկար նարդին՝ գլխով և բլոկներով, կարճը՝ բարով և խորանարդով, ինչպես նաև տարածաշրջանային տարբերակները՝ Գյուլբար, Խաչապուրի, Պլակոտո և Ֆևգա։ Բոլոր տարբերակների մեկնարկային դիրքերը քննարկված են քարերի դասավորության մասին հոդվածում։
Ո՞ւմ նարդին է՝ հայկակա՞ն, վրացակա՞ն, պարսկակա՞ն
Ուղիղ պատասխան. խաղը ազգային պատկանելություն չունի։ Նարդին համատարածաշրջանային ավանդույթ է, որը նույնքան վաղուց գոյություն ունի Իրանում, Կովկասում, Թուրքիայում, Հունաստանում, Բալկաններում, արաբական աշխարհում և Միջին Ասիայում։ Ոչ մի երկիր չի կարող համարվել հորինման վայր, քանի որ խաղը ձևավորվել է ներկայիս ազգային սահմաններից և պետություններից շուտ։ (9)
Իրականում տարբերվում են անվանումները և կանոնների տեղական խմբագրությունները։ Մյուրեյը նկարագրում է հենց այդպիսի պատկեր. շարժման մեկ սխեման տարածվում է տարածաշրջանով և ամեն վայրում ստանում իր անունն ու իր մանրամասները։ (9)
| Որտեղ | Ինչպես են կոչում | Ինչ է դա նշանակում պատմության համար |
|---|---|---|
| Իրան | նարդ (nard, թախթե-նարդ) | Անվանման հայրենիքը՝ սասանյան nēw-ardaxšīr (4) |
| Հայաստան, Վրաստան, Ադրբեջան | նարդի, թավլեի, նարդ | Նույն խաղի փոխառված անուններ. տեղական «սեփական» առաջնաղբյուր կանոններ չկան |
| Թուրքիա | թավլա | Լատիներեն tabula-ից՝ բյուզանդական գիծ (7) |
| Հունաստան | թավլի, ֆևգա, պլակոտո | Մեկ ընտանիքի երեք տեղական տարբերակ (9) |
| Արևմտյան Եվրոպա | տրիկ-տրակ, tables, backgammon | Հանդիպակաց շարժման ճյուղ, XII–XVIII դարեր (9, 10) |
Ուստի «նարդին հայկական խա՞ղ է, թե՞ վրացական» հարցն ըստ էության սխալ է. և՛ այստեղ, և՛ այնտեղ դա վաղեմի կենդանի ավանդույթ է, բայց դրանցից ոչ մեկը հորինման կետ չէ։ Նույն կերպ նարդին չի կարելի անվանել «ռուսական» կամ «թուրքական» խաղ. այս բոլոր մշակույթները ստացել են այն արդեն պատրաստի։
Ո՞րն է ավելի հին՝ նարդի՞ն, թե՞ շախմատը
Եթե համեմատենք առաջին գրավոր վկայություններով, նարդին ավելի հին է։ 24 կետանոց տախտակը փաստագրված է հռոմեական աշխարհում և նկարագրված է Զենոնի պարտիայում՝ մոտ 480 թվականին (7, 8), իսկ շախմատի նախորդը՝ հնդկական չատուրանգան, արձանագրվում է մոտավորապես VI դարից և Իրան է հասնում Սասանյանների օրոք։ (14)
Եթե հաշվենք նախորդների հետ միասին, տարբերությունը հսկայական է դառնում. Ուրի և Շահրի-Սոխթեի «քսան վանդակի» խաղերը մոտ 4600 տարեկան են, այսինքն՝ շախմատից մոտ երեք հազար տարով ավելի հին։ (1, 3)
Հետաքրքիր է, որ բուն սասանյան ավանդազրույցը կառուցված է այս համեմատության շուրջ. հնդիկներն ուղարկում են շախմատը, պարսկական արքունիքը պատասխանում է նարդիով։ Սյուժեի պատմական արժեքը զրոյական է, բայց այն ցույց է տալիս, որ արդեն VI–VII դարերում երկու խաղն էլ ընկալվում էին որպես իրար հետ մրցող մտավոր զվարճանքների զույգ։ (4, 5)
Վեց առասպել, որ թափառում են հոդվածից հոդված
- «Նարդին 5000 տարեկան է»։ Հինգ հազար տարին այլ տախտակով և այլ կանոններով նախորդների տարիքն է։ Բուն խաղը ճանաչելի տեսքով մոտ մեկուկես հազար տարեկան է։
- «Նարդին հորինել է Բոզորգմեհրը»։ Ավանդազրույց միջին պարսկերեն տրակտատից, որտեղ խաղը ծառայում է որպես շախմատի պատասխան հանելուկ։ Գրական սյուժե է, ոչ թե վկայություն։ (4, 5)
- «Տախտակը օրացույց է»։ 24 կետը որպես ժամեր, իսկ 30 քարը որպես ամսվա օրեր մեկնաբանելը վերցված է նույն տրակտատից։ Սա խաղի վրա դրված այլաբանություն է, ոչ թե այն պատճառը, որով տախտակն այդպիսին են սարքել։ (5)
- «Երկար նարդին ռուսական կամ կովկասյան խաղ է»։ Դա զուգահեռ շարժումով մերձավորարևելյան սխեմայի տարածաշրջանային անվանում է, որը հայտնի է Հունաստանից մինչև Իրան։ (9)
- «Նարդին գտել են Թութանհամոնի դամբարանում»։ Եգիպտական դամբարաններում գտնում են սենետ՝ 30 վանդակի մրցավազք այլ տախտակով և այլ կանոններով։ Այդ հավաքածուները նարդու հետ կապ չունեն։
- «Խաղն անվանել են նարդ բուրավետ բույսի պատվին»։ Բառերի համընկնում է։ Խաղի անվանումը գալիս է սասանյան nēw-ardaxšīr-ից, բույսը՝ այլ բառարանային հոդվածից։ (4, 6)
Նստեք մեկուկես հազար տարվա տախտակի մոտ
Հյուրի ռեժիմը բացվում է առանց գրանցման։ Կանոնները նույնն են, ինչ վերլուծում էր Ագաթիասը. 24 կետ, 15-ական քար, տեմպը որոշում են զառերը։
Սկսել մարզման պարտիա- երկար նարդի՝ զուգահեռ շարժման ճյուղը,
- կարճ նարդի՝ հանդիպակաց շարժման և հարվածների ճյուղը,
- կրկնապատկման խորանարդ՝ 1920-ականների գյուտը,
- պլակոտո և ֆևգա՝ ընտանիքի տարածաշրջանային ճյուղերը։
Աղբյուրներ
Հղումները տանում են հրապարակումներին և թվայնացված հրատարակություններին։ Համարները համապատասխանում են տեքստի նշումներին։
- Finkel I. L. On the Rules for the Royal Game of Ur // Ancient Board Games in Perspective. — London: British Museum Press, 2007. — PDF։ Կանոնների վերակառուցում Իթթի-Մարդուկ-բալատուի սալիկով, մ.թ.ա. 177 թ.։
- The British Museum. The Royal Game of Ur, թանգարանային համար 1928,1009.378։ Լ. Վուլլիի պեղումները Ուրում, մ.թ.ա. 2600–2400 թթ.։ — առարկայի քարտ։
- Jelveh S., Moradi H. Analysing the Shahr-i Sokhta Board Game and Suggested Rules. — Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies, 2024. — նախատպություն։ № 731 թաղման հավաքածուն, 1977 թվականի պեղումներ։
- Panaino A. Wizārišn ī čatrang ud nihišn ī nēw-ardaxšīr // Encyclopædia Iranica, 2017. — հոդված։ Միջին պարսկերեն տեքստ շախմատի և նարդու «հորինման» մասին։
- Panaino A. Backgammon and cosmology at the Sasanian court // Bulletin of SOAS. — Cambridge University Press. — ամփոփում։ Տախտակի տիեզերաբանական մեկնաբանության վերլուծություն։
- Encyclopædia Iranica. Board games in pre-Islamic Persia. — հոդված։ Խաղի անվանումը և նրա կենցաղավարումը իրանական աշխարհում։
- Schädler U. XII Scripta, Alea, Tabula — New Evidence for the Roman History of «Backgammon». — հրապարակում։ Անցում եռաշարք տախտակից 24 կետի։
- Ագաթիաս Միրինացի։ Էպիգրամ Զենոն կայսեր պարտիայի մասին // Հունական անթոլոգիա, գիրք IX, 482։ — The Greek Anthology, vol. III, G. P. Putnam’s Sons, 1916–1918։
- Murray H. J. R. A History of Board-Games Other Than Chess. — Oxford: Clarendon Press, 1952. — թվայնացում։ Tables ընտանիքի դասակարգումը և պարսկական նարդի նկարագրությունը։
- Hoyle E. A Short Treatise on the Game of Back-Gammon. — London, 1743. — տեքստի տառադարձում։
- Online Etymology Dictionary. Backgammon. — բառարանային հոդված։ Բառի արձանագրումը 1640-ականներից և ստուգաբանության վերլուծություն։
- Plus Magazine (Millennium Mathematics Project, University of Cambridge). Backgammon, doubling the stakes, and Brownian motion. — հոդված։ Կրկնապատկման խորանարդի հայտնվելը 1920-ականներին։
- «Սահիհ Մուսլիմ», № 2260։ Հադիս «նարդաշիր» խաղի արգելքի մասին։ — հադիսի տեքստ։ Կրոնական արգելքի առաջնային աղբյուր և VII դարում խաղի անվանման անկախ վկայություն։
- Encyclopædia Iranica. Chess. — հոդված։ Չատուրանգայի թվագրումը և նրա հայտնվելը Սասանյան Իրանում։
Հաճախ տրվող հարցեր
Ո՞վ է հորինել նարդին։
Կոնկրետ հեղինակ չկա։ Նարդին մի քանի ավանդույթի արդյունք է՝ 24 կետանոց հռոմեական տախտակ 15 քարով, պարսկական «նարդ» անվանումը և կանոնների արևելյան գիծը, XVIII դարի անգլիական կոդիֆիկացիան։ Վեզիր Բոզորգմեհրի մասին ավանդազրույցը գալիս է VI–VII դարերի միջին պարսկերեն տեքստից և պալատական պատմություն է, ոչ թե պատմական վկայություն։
Ո՞ր երկրում են հորինել նարդին։
Մեկ հեղինակ երկիր չկա։ Ժամանակակից տեսքի տախտակը ձևավորվել է Հռոմեական կայսրությունում (tabula խաղ), իսկ «նարդ» անվանումը և սեփական արևելյան ավանդույթը՝ Սասանյան Իրանում։ Ամենահին նախորդները Միջագետքի և Իրանական բարձրավանդակի «քսան վանդակի» խաղերն են։
Ո՞ր թվականին են հորինել նարդին։
Ճշգրիտ տարեթիվ չկա։ 24 կետանոց տախտակի վրա պարտիայի ամենավաղ հավաստի թվագրված նկարագրությունը Ագաթիասի էպիգրամն է Զենոն կայսեր խաղի մասին՝ մոտ 480 թվականից։ Սա ստորին սահմանն է. խաղն արդեն գոյություն ուներ և լավ հայտնի էր։
Քանի՞ տարեկան է նարդին։
Նախորդները՝ Ուրի և Շահրի-Սոխթեի զառերով մրցավազքի խաղերը, մոտ 4500–5000 տարեկան են։ Բուն նարդին ճանաչելի տեսքով մոտ 1500 տարեկան է։ Կրկնապատկման խորանարդով կարճ նարդին՝ մոտ հարյուր տարեկան։
Ո՞րն է ավելի հին՝ երկար, թե՞ կարճ նարդին։
Հարցը բաց է։ Բյուզանդական tabula-ն համատեղում էր զուգահեռ շարժումը, ինչպես երկար նարդիում, և հարվածները, ինչպես կարճում, ուստի ժամանակակից տարբերակներից ոչ մեկն ուղղակի «բնօրինակ» չէ։ Երկու սխեման որպես առանձին ճյուղեր փաստագրված են միայն ավելի ուշ դարերում։
Ի՞նչ է նշանակում «նարդ» բառը։
Գալիս է խաղի միջին պարսկերեն nēw-ardaxšīr անվանումից, որը կրճատվել է մինչև nard։ Արաբական և թյուրքական միջնորդությամբ այն անցել է տարածաշրջանի լեզուներին, այդ թվում՝ հայերենին («նարդի»)։ Հունարեն և թուրքերեն «թավլի/թավլա»-ն գալիս է այլ արմատից՝ լատիներեն tabula, «տախտակ»։
Ճի՞շտ է, որ նարդու տախտակը օրացույց է։
Սա մեկնաբանություն է, ոչ թե կառուցվածքի պատճառ։ Միջին պարսկերեն տեքստը խաղը բացատրում է տիեզերաբանորեն. տախտակը տարին է, քարերը՝ ամսվա օրերը, զառերը՝ ճակատագիրը։ Ժամանակակից հետազոտողները դա կարդում են որպես արդեն գոյություն ունեցող խաղի վրա դրված պալատական այլաբանություն։
Նարդին հայկակա՞ն խաղ է։
Խաղը ազգային պատկանելություն չունի։ Նարդին համատարածաշրջանային ավանդույթ է, որը նույնքան հին է Իրանում, Կովկասում, այդ թվում Հայաստանում, Թուրքիայում, Հունաստանում և արաբական աշխարհում։ Խաղը ձևավորվել է ներկայիս պետություններից շուտ, ուստի ոչ մի երկիր հորինման վայր չէ. տարբերվում են միայն անվանումներն ու կանոնների տեղական խմբագրությունները։
Ո՞ր ազգն է հորինել նարդին։
Ոչ մեկն առանձին։ 24 կետանոց տախտակը փաստագրված է հռոմեական աշխարհում, անվանումը՝ Սասանյան Իրանում, իսկ ամենահին նախորդները գալիս են Միջագետքից և Իրանական բարձրավանդակից։ Սա ավանդույթների հաջորդականություն է, ոչ թե մեկ ժողովրդի գյուտ։
Որտե՞ղ է առաջացել նարդի խաղը։
Երկու վայրում և տարբեր ժամանակներում. ժամանակակից տեսքի տախտակը՝ Հռոմեական կայսրությունում և Բյուզանդիայում (tabula խաղ), անվանումը և կանոնների արևելյան գիծը՝ Սասանյան Իրանում։ Ամենահին նախորդները Ուրն են Հարավային Միջագետքում և Շահրի-Սոխթեն Իրանի հարավ-արևելքում։
Ո՞րն է ավելի հին՝ նարդի՞ն, թե՞ շախմատը։
Նարդին։ 24 կետանոց տախտակը նկարագրված է մոտ 480 թվականին, իսկ շախմատի նախորդ չատուրանգան արձանագրվում է մոտավորապես VI դարից։ Եթե հաշվենք նախորդների հետ, տարբերությունը հասնում է մոտ երեք հազար տարվա։
Ինչո՞ւ է իսլամում նարդին արգելված։
Արգելքը հիմնված է «Սահիհ Մուսլիմ» ժողովածուի հադիսի վրա (№ 2260), որտեղ «նարդաշիր» խաղացողը նմանեցվում է նրան, ով ձեռքը թաթախել է խոզի մսի և արյան մեջ։ Աստվածաբանական դպրոցները տարբերվում են այն հարցում, թե արգելքը տարածվում է արդյոք առանց խաղադրույքի խաղի վրա. ամենից հաճախ այն կապում են զառերի և ազարտի հետ։
Նարդին մոլախա՞ղ է։
Զառերը սահմանում են հասանելի տարբերակները, բայց քայլն ընտրում է խաղացողը՝ որ քարը շարժել, որտեղ բլոկ կառուցել և երբ ռիսկի դիմել։ Մեկ պարտիայում նետումների ցրվածությունն ավելի նկատելի է, իսկ մրցախաղում հմտությունն ավելի կայուն է դրսևորվում։ YellowClub-ը սեղան է տրամադրում մրցակիցների միջև և չի խաղում նրանց դեմ. սա կազինո չէ։
Ի՞նչ է նշանակում խաղ իրական կանաչ ֆիշկաներով։
Այնտեղ, որտեղ այդպիսի սեղան հասանելի է, դա մարդկանց միջև P2P մրցույթ է. հարթակը տրամադրում է տախտակը, բայց «տունը» չի խաղում մասնակցի դեմ։ Այդպիսի խաղի թույլատրելիությունը որոշվում է խաղացողի երկրի օրենսդրությամբ, և խաղացողը պետք է ինքը հաշվի առնի այն։
Ինչպե՞ս է Fair Play-ը հաստատում պարտիայի ազնվությունը։
Պարտիայից առաջ YellowClub-ը ամրագրում է զառերի կնքված հավաքածուի հեշը, իսկ հետո բացահայտում է հաջորդականությունը և արձանագրությունը։ Խաղացողը կարող է անկախ ստուգել տվյալները և համոզվել, որ նետումները խաղի ընթացքում չեն փոխվել. սովորական տատանողականության սահմաններում արդյունքը որոշում են մրցակիցների որոշումները։
Ե՞րբ են հայտնվել կարճ նարդու ժամանակակից կանոնները։
Backgammon անգլերեն անվանումը արձանագրվում է 1640-ական թվականներից, կանոնների առաջին տպագիր ժողովածուն հրատարակել է Էդմոնդ Հոյլը 1743 թվականին։ Կրկնապատկման խորանարդն ավելացվել է ամերիկյան ակումբներում 1920-ական թվականներին. հենց այն կարճ նարդին դարձրեց ժամանակակից մրցաշարային մարզաձև։