ნარდს ერთი გამომგონებელი და წარმოშობის ერთი ქვეყანა არ აქვს. 24-პუნქტიანი დაფა თითო მოთამაშის 15 ქვით რომის იმპერიაში ჩამოყალიბდა, სახელი „ნარდი“ სასანიანთა ირანს უკავშირდება, თანამედროვე მოკლე ნარდის წესები კი XVIII საუკუნის ინგლისსა და 1920-იანი წლების ამერიკულ კლუბებში დასრულებულ სახეს იღებს.
ქვემოთ განხილულია არქეოლოგიური აღმოჩენები, დათარიღებული ტექსტები და აკადემიური ნაშრომები. წყაროთა უთანხმოება და ჰიპოთეზები ცალკეა აღნიშნული. სრული ბიბლიოგრაფია მოცემულია განყოფილებაში „წყაროები“; ფრჩხილებში ჩასმული ნომერი შესაბამის ნაშრომს აღნიშნავს.
- წინამორბედები
- ~ძვ. წ. 2600
- დაფა 24 პუნქტით
- რომი, I საუკუნე
- სახელი „ნარდი“
- ირანი, VI საუკუნე
- გაორმაგების კუბი
- აშშ, 1920-იანები
ნარდის ისტორია ოთხ პასუხში
ოთხი გავრცელებული კითხვა თამაშის შესახებ. თითოეულის დაწვრილებითი განხილვა ქვემოთაა.
სად გაჩნდა ნარდის უძველესი წინამორბედები?
ახლო აღმოსავლეთსა და ირანის მთიანეთში, ძვ. წ. III ათასწლეულში. სამხრეთ მესოპოტამიის „ურის სამეფო თამაში“ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ირანის შაჰრი-სოხთეს თამაში დაახლოებით ძვ. წ. 2600–2400 წლებით თარიღდება. (1, 3) ორივე კამათლით განსაზღვრულ მარშრუტზე ქვების რბოლაა, თუმცა მათ დაფაზე 20 უჯრაა და არა 24 პუნქტი.
რომელმა ქვეყანამ შექმნა თანამედროვე ნარდი?
ერთი ასეთი ქვეყანა არ არსებობს. თანამედროვე ტიპის დაფა — 24 პუნქტი, თითო მოთამაშის 15 ქვა, კამათლები და მარტოხელა ქვის ამოყვანა — რომის იმპერიასა და ბიზანტიაში tabula-ს სახელით დასტურდება. (7, 8) სახელი „ნარდი“ და წესების აღმოსავლური ხაზი სასანიანთა ირანს უკავშირდება. (4, 6)
რამდენი წლისაა თამაში?
წინამორბედები დაახლოებით 4500–5000 წლისაა, ამოსაცნობი სახის ნარდი კი დაახლოებით 1500 წლის. აგათიას ეპიგრამაში აღწერილი იმპერატორ ზენონის პარტია დაახლოებით 480 წელს 24-პუნქტიან დაფაზე გაიმართა. (8) მოკლე ნარდი გაორმაგების კუბით დაახლოებით ასი წლისაა. (12)
საიდან მოდის გრძელი და მოკლე ნარდი?
ეს თამაშების ერთი ოჯახის, tables-ის, ორი განშტოებაა. გრძელ ნარდში ორივე მხარე ერთი მიმართულებით მოძრაობს და ქვების ამოყვანა არ ხდება; მოკლეში ქვები საპირისპირო მიმართულებებით მიდის და მარტოხელა ქვა ბარზე გადადის. (9) მოკლე ნარდის ინგლისური წესები ედმონდ ჰოილმა პირველად 1743 წელს გამოსცა. (10)
მოკლე პასუხი: ერთი გამომგონებელი არ ყოფილა
კითხვა „ვინ გამოიგონა ნარდი?“ თითქოს თამაშის ავტორსა და პატენტის თარიღს ეძებს. სამაგიდო თამაშების ისტორიკოსები სხვაგვარად პასუხობენ: ნარდი რამდენიმე დამოუკიდებელი ტრადიციის შედეგია, რომლებიც დაახლოებით ორი ათასი წლის განმავლობაში ერთმანეთს ერწყმოდა. ცალ-ცალკე ჩამოყალიბდა ქვების რბოლის იდეა, 24-პუნქტიანი დაფა, სახელწოდება და თანამედროვე სატურნირო ფორმატი ფსონით.
ამიტომ კითხვას ოთხი ურთიერთთავსებადი პასუხი აქვს:
- უძველესი წინამორბედები — მესოპოტამიისა და ირანის კამათლიანი რბოლები, ძვ. წ. III ათასწლეული.
- დაფის სამშობლო — რომის იმპერია: აქ იღებს დაფა 24 პუნქტსა და თითო მხარის 15 ქვას.
- სახელის სამშობლო — სასანიანთა ირანი: „ნარდი“ და თამაშის აღმოსავლური ტრადიცია.
- თანამედროვე წესების ჩამოყალიბება — XVIII საუკუნის ინგლისი და 1920-იანი წლების აშშ: ჰოილის კრებული და გაორმაგების კუბი.
უძველესი წინამორბედები: ური და შაჰრი-სოხთე
ყველაზე ადრეული შემორჩენილი სამაგიდო რბოლები ერთმანეთისგან დაახლოებით ორი ათასი კილომეტრით დაშორებულ ორ ადგილას იპოვეს. მათი ასაკი თითქმის ერთნაირია.
ურის სამეფო თამაში — სამხრეთი მესოპოტამია
ურის სამეფო სამარხების დაფები ლეონარდ ვულიმ 1920-იანი წლების ბოლოს აღმოაჩინა. ისინი ახლა ბრიტანეთის მუზეუმში ინახება და დაახლოებით ძვ. წ. 2600–2400 წლებით თარიღდება. (2) დაფა 20 უჯრისგან შედგება; თამაშობენ ქვებითა და ტეტრაედრული კამათლებით.
თამაშის წესები 1980-იან წლებამდე უცნობი იყო. ასირიოლოგმა ირვინგ ფინკელმა ისინი ლურსმული დამწერლობის ფირფიტის მიხედვით აღადგინა. ბაბილონელმა გადამწერმა იტი-მარდუქ-ბალატუმ ფირფიტა ძვ. წ. 177 წელს დაასრულა: ერთ მხარეს დაფის სქემაა, მეორეზე — თამაშის აღწერის ორი სვეტი. (1)
დაზუსტება. ფინკელი აღნიშნავს, რომ ფირფიტა დაფებზე დაახლოებით ორი ათასი წლით გვიანდელია და თამაშის უფრო გვიანდელ, ასტროლოგიური მნიშვნელობებით დატვირთულ ვერსიას აღწერს. აღდგენის ნაწილი დაფის ფორმასა და როზეტების განლაგებას ეყრდნობა და არა ტექსტს. (1)
შაჰრი-სოხთეს თამაში — ირანის მთიანეთი
1977 წელს იტალიურ-ირანულმა ექსპედიციამ ბრინჯაოს ხანის ქალაქ შაჰრი-სოხთეს № 731 სამარხში, სისტანში, სამხრეთ-აღმოსავლეთ ირანში, სრული სათამაშო ნაკრები იპოვა: ხის დაფა, 27 ქვა და 4 კამათელი. ნაკრები დაახლოებით ძვ. წ. 2600–2400 წლებით თარიღდება. (3)
დაფაზე აქაც 20 პოზიციაა, ამიტომ მას ურის აღმოჩენებთან ერთად „ოცუჯრიანი თამაშების“ ოჯახს მიაკუთვნებენ. 2024 წელს სემ ჯელვემ და ჰოსეინ მორადიმ შესაძლო წესები შემოგვთავაზეს: თითო მოთამაშის ათი ქვის რბოლა, „მორბენალებად“ და „ბლოკირებად“ დაყოფით. (3)
დაზუსტება. შაჰრი-სოხთეს წესების აღდგენა სამუშაო ჰიპოთეზაა და არა გაშიფრული ტექსტი: თამაშის წერილობითი აღწერა არ არსებობს. ფრაზა „ირანში 5000 წლის ნარდი იპოვეს“ ორმაგად მცდარია — დაფა ნარდის არ არის, ასაკი კი წინამორბედს ეხება და არა თავად ნარდს.
რა აქვთ მათ ნარდთან საერთო?
საერთოა პრინციპი: რამდენიმე ქვა განსაზღვრულ მარშრუტს გადის, სიჩქარეს კამათელი ადგენს, მეტოქის ქვა კი მოძრაობას უშლის ხელს. განსხვავება მეტია: უჯრებისა და ქვების რაოდენობა, კამათლები და მიზანი. ურიდან ნარდამდე პირდაპირი მემკვიდრეობა დამტკიცებული არ არის; აკადემიურ ნაშრომებში საუბარია სავარაუდო საერთო ტრადიციაზე და არა დადგენილ გენეალოგიაზე. (1, 9)
ამავე მიზეზით ეგვიპტური სენეტი — 30-უჯრიანი რბოლა, რომელიც ძვ. წ. IV–III ათასწლეულების მიჯნიდანაა ცნობილი — ნარდის დადასტურებულ წინაპრად ვერ ჩაითვლება. მსგავსება რბოლის ზოგადი იდეით შემოიფარგლება.
რომი და ბიზანტია: სად გაჩნდა 24-პუნქტიანი დაფა
თანამედროვე ნარდის მსგავსი მექანიკის მქონე თამაში პირველად რომაულ სამყაროში დასტურდება.
Ludus duodecim scriptorum
რომაული „თორმეტი ნიშნის თამაში“, ludus duodecim scriptorum ანუ XII scripta, სულ მცირე ძვ. წ. II საუკუნიდანაა ცნობილი. დაფას თორმეტნიშნა სამი რიგი ჰქონდა; თამაშობდნენ თხუთმეტი ქვითა და სამი კამათლით. ასეთი დაფები ფორუმებისა და აბანოების ქვის ფილებზე დღესაც შემორჩენილია. (7)
Tabula: შუა რიგი ქრება
დაახლოებით ახ. წ. I საუკუნისთვის შუა რიგი ქრება და რჩება თორმეტპოზიციიანი ორი რიგი — 24 პუნქტი. ამ დაფის თამაშს tabula ან alea ეწოდება. ულრიხ შედლერმა არქეოლოგიური და წერილობითი მონაცემებით აჩვენა უწყვეტი განვითარების ხაზი: XII scripta → alea → tabula. (7)
იმპერატორ ზენონის პარტია, დაახლოებით 480 წელი
კონკრეტული პარტიის ყველაზე დაწვრილებითი ანტიკური აღწერა აგათია მირინელმა შემოგვინახა. „ბერძნული ანთოლოგიის“ მეცხრე წიგნის ეპიგრამაში იგი ბიზანტიის იმპერატორ ზენონის უიღბლო გაგორებას განიხილავს: ძლიერ პოზიციას წაგებული მდგომარეობა მოჰყვა. (8)
ეპიგრამიდან აღდგება მექანიკა: 24 პუნქტი, თითო მოთამაშის 15 ქვა, სამი კამათელი, მარტოხელა ქვის ამოყვანა და ორივე მხარის ერთი მიმართულებით მოძრაობა. ამ ტექსტზე დაყრდნობით XIX საუკუნეში ლუი ბეკ დე ფუკიერმა tabula-ს წესების რეკონსტრუქცია შემოგვთავაზა. (8, 9)
რატომ არის ეს თარიღი მნიშვნელოვანი? 480 წელი გამოგონების თარიღი არ არის: ამ დროისთვის თამაში უკვე იმდენად ნაცნობი იყო, რომ კარის პოეტი მკითხველის მიერ პოზიციის გაგებას ელოდა. წყაროები არ გვაძლევს ზუსტ პასუხს, რამდენად ადრე გაჩნდა თამაში.
სპარსეთი: საიდან მოდის სახელი „ნარდი“
აღმოსავლური სახელი და თამაშის საკუთარი ტრადიცია სასანიანთა ირანს უკავშირდება. მთავარი ტექსტია შუასპარსული ტრაქტატი „Wizārišn ī čatrang ud nihišn ī nēw-ardaxšīr“, ანუ „ჭადრაკის განმარტება და ნარდის გამოგონება“. (4)
სიუჟეტის მიხედვით, ინდოეთის მეფე ხოსრო I ანუშირვანის კარზე, რომელიც 531–579 წლებში მეფობდა, ჭადრაკს გამოცანად აგზავნის. ვაზირი ვუზურგმიჰრი, მოგვიანებით ბუზურგმიჰრად ცნობილი, მას ხსნის და საპასუხოდ ინდოელებისთვის nēw-ardaxšīr-ს — ნარდს — იგონებს. იგივე ლეგენდა მოგვიანებით ფირდოუსის „შაჰნამეში“ მეორდება. (4)
დაზუსტება. ეს VI–VII საუკუნეების კარის ლიტერატურული სიუჟეტია და არა გამოგონების მოწმობა. ტექსტში დაფა წელია, ოცდაათი ქვა — თვის დღეები, კამათლები — ბედისწერის ნება. ანტონიო პანაინო ამას უკვე არსებულ თამაშზე მორგებულ კოსმოლოგიურ ალეგორიად განიხილავს. (5) ბუზურგმიჰრის ნარდის ავტორად დასახელება საფუძვლიანი არ არის.
როგორ შემოკლდა nēw-ardaxšīr სიტყვამდე nard
თამაშის სახელი nard-მდე შემოკლდა და ამ ფორმით არაბულსა და თურქულ ენებში გავრცელდა, შემდეგ კი რუსულსა და უკრაინულში მრავლობითი ფორმები მიიღო. (6) ქართული „ნარდიც“ იმავე აღმოსავლურ სახელთა ოჯახს ეკუთვნის.
ბერძნული „ტავლი“ და თურქული „ტავლა“ სხვა ფუძიდან — ლათინური tabula-დან, „დაფიდან“ — მოდის. ორი სახელი თამაშის გავრცელების ორ ხაზს ასახავს: რომაულ-ბიზანტიურსა და ირანულს.
ნუ აურევთ მცენარეში. სურნელოვანი მცენარე ნარდი და მისი ზეთი სხვა ეტიმოლოგიური ისტორიის ნაწილია. მტკიცება, თითქოს თამაშს არომატული ზეთის ინდური მცენარის სახელი ეწოდა, ხალხური ეტიმოლოგიაა. თამაშის სახელი შუასპარსულ nēw-ardaxšīr-ს უკავშირდება. (4, 6)
რატომ არის ნარდი ისლამში აკრძალული?
აკრძალვის საფუძვლად მოჰყავთ „საჰიჰ მუსლიმის“ ჰადისი № 2260: ნარდაშირის მოთამაშე შედარებულია ადამიანთან, რომელმაც ხელი ღორის ხორცსა და სისხლში ჩაყო. (13) კომენტატორი ან-ნავავი ამას თამაშის პირდაპირ აკრძალვად განმარტავს და არა მხოლოდ ხატოვან გაკიცხვად.
ისტორიისთვის მნიშვნელოვანი დეტალი სახელია: ტექსტში წერია ნარდაშირი — იგივე სასანური nēw-ardaxšīr. ეს ნიშნავს, რომ VII საუკუნისთვის ამ სახელით თამაში ახლო აღმოსავლეთში უკვე ფართოდ იყო ცნობილი; სახელწოდების დათარიღებისთვის ეს დამატებითი დამოუკიდებელი მოწმობაა. (4, 13)
დაზუსტება. საღვთისმეტყველო სკოლები საკითხს განსხვავებულად აფასებენ. აკრძალვას ხშირად კამათელსა და აზარტს უკავშირებენ, ამიტომ უფსონო თამაშის შეფასებებიც განსხვავდება. ეს რელიგიური სამართლის საკითხია და ამ ისტორიული სტატიის ფარგლებს სცდება.
როგორ გავრცელდა ნარდი ევროპაში
ევროპაში თამაში ბიზანტიიდან და ახლო აღმოსავლეთიდან ვრცელდება. ფართო გავრცელებას ჩვეულებრივ XII საუკუნესა და ჯვაროსნულ მოძრაობას უკავშირებენ. გვიან შუა საუკუნეებში უკვე ადგილობრივი ვარიანტების დიდი ოჯახი არსებობს, რომელსაც მიურეი tables-ის სახელით აერთიანებს: ფრანგული ტრიკ-ტრაკი, ესპანური და იტალიური ვერსიები, ინგლისური tables. (9)
ამ ევროპულ გარემოში ყალიბდება თანამედროვე მოკლე ნარდი: XVII საუკუნეში ჩნდება ინგლისური სახელი backgammon, 1743 წელს კი ჰოილი წესების ბეჭდურ კრებულს გამოსცემს. (10, 11)
რამდენი წლისაა ნარდი: თარიღების ქრონოლოგია
პასუხი დამოკიდებულია იმაზე, რას ვუწოდებთ ნარდს. თამაშის სხვადასხვა ფენას სხვადასხვა ასაკი აქვს; მათი ერთმანეთში არევა პოპულარულ სტატიებში წინააღმდეგობების მთავარი მიზეზია.
| როდის | რა გაჩნდა | მოწმობა |
|---|---|---|
| დაახლ. ძვ. წ. 2600–2400 | ოცუჯრიანი თამაშები: ური, შაჰრი-სოხთე | აღმოჩენები და სამარხების დათარიღება (1, 2, 3) |
| არაუგვიანეს ძვ. წ. II საუკუნისა | რომაული ludus duodecim scriptorum: 3 რიგი, 15 ქვა, 3 კამათელი | ანტიკური ტექსტები და ქვის ფილებზე გამოსახული დაფები (7) |
| ძვ. წ. 177 | ლურსმული ფირფიტა ურის თამაშის წესებით | იტი-მარდუქ-ბალატუს კოლოფონი (1) |
| დაახლ. ახ. წ. I საუკუნე | დაფა 24 პუნქტამდე მცირდება: alea / tabula | არქეოლოგია და შედლერის ანალიზი (7) |
| დაახლ. 480 წელი | პირველი აღწერილი პარტია: იმპერატორ ზენონის თამაში | აგათიას ეპიგრამა, „ბერძნული ანთოლოგია“, IX (8) |
| VI–VII საუკუნეები | სახელი nēw-ardaxšīr / nard და ბუზურგმიჰრის ლეგენდა | შუასპარსული ტრაქტატი (4, 5) |
| VII საუკუნე | ჰადისი „ნარდაშირის“ აკრძალვის შესახებ | „საჰიჰ მუსლიმი“, № 2260 (13) |
| XII საუკუნე | ფართო გავრცელება ევროპაში | შუა საუკუნეების tables და ტრიკ-ტრაკი (9) |
| 1640-იანები | ინგლისური სახელი backgammon | სიტყვის გამოყენების ლექსიკონური მოწმობები (11) |
| 1743 | მოკლე ნარდის პირველი ბეჭდური წესები | ედმონდ ჰოილი, „A Short Treatise…“ (10) |
| 1920-იანები | გაორმაგების კუბი | ამერიკული კლუბები; ავტორი უცნობია (12) |
ამიტომ არსებობს სამი ზუსტი პასუხი: დაახლოებით 4600 წელი, თუ წინამორბედებსაც ვითვლით; დაახლოებით 1500 წელი, თუ წერილობით დადასტურებულ 24-პუნქტიან დაფას ვგულისხმობთ; დაახლოებით 100 წელი, თუ თანამედროვე მოკლე ნარდს გაორმაგების კუბით ვთვლით.
საიდან მოდის გრძელი და მოკლე ნარდი
ორივე ვარიანტი იმ დიდ ოჯახს ეკუთვნის, რომელსაც ჰაროლდ მიურეი 1952 წლის კლასიკურ მონოგრაფიაში tables-ის სახელით აერთიანებს. ვარიანტებს ძირითადად მოძრაობის მიმართულება და მეტოქის ქვის ამოყვანის შესაძლებლობა განასხვავებს. (9)
| ნიშანი | გრძელი ნარდი | მოკლე ნარდი |
|---|---|---|
| მოძრაობა | ორივე მხარე ერთი მიმართულებით მიდის | მხარეები საპირისპირო მიმართულებებით მიდის |
| დასაწყისი | 15 ქვა ერთ პუნქტზე — თავზე | დაფაზე განლაგება 2–5–3–5 |
| ქვის ამოყვანა | არ ხდება: პუნქტს ერთი ქვაც კეტავს | ხდება: მარტოხელა ქვა ბარზე გადადის |
| პარტიის ფასი | მარსი; კლასიკურ ვარიანტში გაორმაგების კუბი არ არის | მარსი, კოქსი, გაორმაგების კუბი |
| მონათესავე თამაშები | ფევგა — საბერძნეთი, მულთეზიმი — თურქეთი, სპარსული ნარდი | Backgammon, ტრიკ-ტრაკი, პლაკოტო |
ერთი მიმართულებით მოძრაობის განშტოება
მიურეი სპარსულ ნარდსა და ახლო აღმოსავლეთის მონათესავე თამაშებს აღწერს როგორც პარალელური მოძრაობის ვარიანტებს: ორივე მხარე დაფას ერთი მიმართულებით უვლის, ქვების ამოყვანა არ ხდება, მთავარი საშუალება კი დაკავებული პუნქტების ბლოკია. პოსტსაბჭოთა სივრცეში ამ სქემას გრძელი ნარდი ეწოდება, საბერძნეთში — ფევგა, თურქეთში — მულთეზიმი. (9)
საპირისპირო მიმართულებებით მოძრაობის განშტოება
ევროპული ხაზი სხვაგვარად განვითარდა: ქვები საპირისპირო მიმართულებებით მოძრაობს, მარტოხელა ქვა ბარზე ამოდის და ბლოტის დატოვების რისკი მნიშვნელოვანი ხდება. ამ განშტოებას ეკუთვნის ფრანგული ტრიკ-ტრაკი და ინგლისური backgammon.
ინგლისური ლექსიკონები სიტყვა backgammon-ს 1640-იანი წლებიდან აფიქსირებს. მას ჩვეულებრივ შუა ინგლისური bæc + gamen-ით ხსნიან — დაახლოებით „უკან დაბრუნების თამაში“, ამოყვანილი ქვების დაბრუნების გამო. (11) ამ სახელით პირველი ბეჭდური კრებული ედმონდ ჰოილმა 1743 წელს გამოსცა: „A Short Treatise on the Game of Back-Gammon“, გაგორების ოცდათექვსმეტივე შედეგის ცხრილით. (10)
ბოლო მნიშვნელოვანი ელემენტი XX საუკუნეში დაემატა: გაორმაგების კუბი ამერიკულ სათამაშო კლუბებში 1920-იან წლებში გაჩნდა, მისი ავტორი უცნობია. კუბმა პარტია მართვადი ფსონის თამაშად აქცია და მოკლე ნარდის სატურნირო ფორმატის განვითარებას შეუწყო ხელი. (12)
ღია საკითხი. რომელი განშტოებაა უფრო ძველი, დადგენილი არ არის. ზენონის პარტიაში მოძრაობა ერთი მიმართულებითაა, როგორც გრძელ ნარდში, თუმცა ქვის ამოყვანაც ხდება, როგორც მოკლეში. ბიზანტიური tabula არც ერთ თანამედროვე ვარიანტს ზუსტად არ ემთხვევა; არსებული წყაროებით ერთის მეორეზე სიძველის მტკიცება შეუძლებელია. (8, 9)
YellowClub-ზე ორივე განშტოებაა: გრძელი ნარდი თავითა და ბლოკებით, მოკლე ნარდი ბარითა და კუბით, ასევე გიულბარი, ხაჭაპური, პლაკოტო და ფევგა. საწყისი პოზიციები განხილულია ქვების განლაგების სტატიაში.
ვის ეკუთვნის ნარდი — სომხებს, ქართველებს თუ სპარსელებს?
ნარდი ერთ ერს არ ეკუთვნის. ეს საერთო რეგიონული ტრადიციაა ირანში, კავკასიაში, თურქეთში, საბერძნეთში, ბალკანეთში, არაბულ სამყაროსა და შუა აზიაში. თამაში თანამედროვე ეროვნულ საზღვრებსა და სახელმწიფოებზე ადრე ჩამოყალიბდა, ამიტომ რომელიმე დღევანდელი ქვეყნის მის ერთადერთ სამშობლოდ გამოცხადება საფუძვლიანი არ არის. (9)
განსხვავდება სახელები და წესების ადგილობრივი ვარიანტები. მიურეიც სწორედ ასეთ სურათს აღწერს: მოძრაობის ერთი სქემა რეგიონში ვრცელდება და სხვადასხვა ადგილას საკუთარ სახელსა და დეტალებს იღებს. (9)
| სად | სახელწოდება | ისტორიული მნიშვნელობა |
|---|---|---|
| ირანი | ნარდი — nard, თახთე-ნარდი | სახელის სამშობლო: სასანური nēw-ardaxšīr (4) |
| სომხეთი, საქართველო, აზერბაიჯანი | ნარდი, ნარდი, ნერდი — ადგილობრივი ფორმები | ერთი თამაშის ნასესხები სახელები; ადგილობრივი წესები გამოგონების ადგილს არ ადგენს |
| თურქეთი | ტავლა | ლათინური tabula-დან — ბიზანტიური ხაზი (7) |
| საბერძნეთი | ტავლი, ფევგა, პლაკოტო | ერთი ოჯახის ადგილობრივი ვარიანტები (9) |
| დასავლეთი ევროპა | ტრიკ-ტრაკი, tables, backgammon | საპირისპირო მოძრაობის განშტოება, XII–XVIII საუკუნეები (9, 10) |
კითხვა „ნარდი სომხურია თუ ქართული?“ თამაშის წარმოშობას ვერ ხსნის. ორივე ქვეყანაში ეს ძველი, ცოცხალი ტრადიციაა, თუმცა არც ერთი მათგანი თამაშის ერთადერთ გამომგონებლად არ დასტურდება. ასევე ვერ მივაკუთვნებთ ნარდს მხოლოდ რუსულ ან თურქულ კულტურას — სხვადასხვა საზოგადოებამ უკვე არსებული თამაში შეითვისა.
რომელია უფრო ძველი — ნარდი თუ ჭადრაკი?
პირველი წერილობითი მოწმობებით ნარდი უფრო ძველია. 24-პუნქტიანი დაფა რომაულ სამყაროში დასტურდება და ზენონის დაახლოებით 480 წლის პარტიაშია აღწერილი. (7, 8) ჭადრაკის ინდური წინამორბედი ჩატურანგა დაახლოებით VI საუკუნიდან ფიქსირდება და სასანიანთა დროს ირანშიც ვრცელდება. (14)
თუ წინამორბედებსაც ჩავთვლით, სხვაობა ბევრად მეტია: ურისა და შაჰრი-სოხთეს ოცუჯრიანი თამაშები დაახლოებით 4600 წლისაა და ჭადრაკზე დაახლოებით სამი ათასი წლით ძველია. (1, 3)
სასანური ლეგენდაც სწორედ ამ შედარებაზეა აგებული: ინდოელები ჭადრაკს აგზავნიან, სპარსეთის კარი კი ნარდით პასუხობს. ეს სიუჟეტი გამოგონების ისტორიულ მტკიცებულებას არ გვაძლევს, თუმცა აჩვენებს, რომ VI–VII საუკუნეებში ორივე თამაში მეტოქე ინტელექტუალურ გასართობად აღიქმებოდა. (4, 5)
ექვსი გავრცელებული მითი ნარდის შესახებ
- „ნარდი 5000 წლისაა“. ხუთი ათასი წელი სხვა დაფისა და წესების მქონე წინამორბედების ასაკია. ამოსაცნობი სახის ნარდი დაახლოებით 1500 წლისაა.
- „ნარდი ბუზურგმიჰრმა გამოიგონა“. ეს შუასპარსული ტრაქტატის ლეგენდაა, რომელშიც ნარდი ჭადრაკის საპასუხო გამოცანაა. ლიტერატურული სიუჟეტი გამოგონების მოწმობა არ არის. (4, 5)
- „დაფა კალენდარია“. 24 პუნქტის საათებად და 30 ქვის თვის დღეებად განმარტება იმავე ტრაქტატიდან მოდის. ეს თამაშზე მორგებული ალეგორიაა და არა დაფის აგებულების მიზეზი. (5)
- „გრძელი ნარდი რუსული ან კავკასიური თამაშია“. ეს ახლოაღმოსავლური პარალელური მოძრაობის სქემის რეგიონული სახელია; მსგავსი თამაშები საბერძნეთიდან ირანამდე გვხვდება. (9)
- „ნარდი ტუტანხამონის სამარხში იპოვეს“. ეგვიპტის სამარხებში სენეტს პოულობენ — 30-უჯრიან რბოლას სხვა დაფითა და სხვა წესებით. ეს ნაკრები ნარდი არ არის.
- „თამაშს სურნელოვანი მცენარის სახელი ჰქვია“. სიტყვების დამთხვევა საერთო წარმოშობას არ ნიშნავს. თამაშის სახელი სასანურ nēw-ardaxšīr-ს უკავშირდება, მცენარის სახელი კი სხვა ეტიმოლოგიურ ისტორიას ეკუთვნის. (4, 6)
სცადეთ დაახლოებით 1500 წლის ტრადიციის თამაში
სტუმრის რეჟიმი რეგისტრაციის გარეშე იხსნება. თანამედროვე თამაშს აგათიას აღწერილ დაფასთან საერთო ნიშნები აქვს: 24 პუნქტი, თითო მხარის 15 ქვა და კამათლით განსაზღვრული ტემპი.
სავარჯიშო პარტიის დაწყება- გრძელი ნარდი — ერთი მიმართულებით მოძრაობა;
- მოკლე ნარდი — საპირისპირო მოძრაობა და ქვების ამოყვანა;
- გაორმაგების კუბი — 1920-იანი წლების დამატება;
- პლაკოტო და ფევგა — ოჯახის რეგიონული განშტოებები.
წყაროები
ბმულები პუბლიკაციებსა და გაციფრულებულ გამოცემებზე გადადის. ნომრები ტექსტში მითითებულ წყაროებს შეესაბამება. ნაშრომების სათაურები ორიგინალის ენაზეა დატოვებული.
- Finkel I. L. On the Rules for the Royal Game of Ur // Ancient Board Games in Perspective. — London: British Museum Press, 2007. — PDF. წესების აღდგენა იტი-მარდუქ-ბალატუს ძვ. წ. 177 წლის ფირფიტით.
- The British Museum. The Royal Game of Ur, სამუზეუმო ნომერი 1928,1009.378. ლ. ვულის გათხრები ურში, ძვ. წ. 2600–2400 წლები. — ნივთის აღწერა.
- Jelveh S., Moradi H. Analysing the Shahr-i Sokhta Board Game and Suggested Rules. — Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies, 2024. — პრეპრინტი. № 731 სამარხის ნაკრები, 1977 წლის გათხრები.
- Panaino A. Wizārišn ī čatrang ud nihišn ī nēw-ardaxšīr // Encyclopædia Iranica, 2017. — სტატია. შუასპარსული ტექსტი ჭადრაკისა და ნარდის „გამოგონების“ შესახებ.
- Panaino A. Backgammon and cosmology at the Sasanian court // Bulletin of SOAS. — Cambridge University Press. — ანოტაცია. დაფის კოსმოლოგიური განმარტების ანალიზი.
- Encyclopædia Iranica. Board games in pre-Islamic Persia. — სტატია. თამაშის სახელი და გავრცელება ირანულ სამყაროში.
- Schädler U. XII Scripta, Alea, Tabula — New Evidence for the Roman History of «Backgammon». — პუბლიკაცია. სამრიგიანი დაფიდან 24 პუნქტზე გადასვლა.
- აგათია მირინელი. ეპიგრამა იმპერატორ ზენონის პარტიაზე // ბერძნული ანთოლოგია, წიგნი IX, 482. — The Greek Anthology, vol. III, G. P. Putnam’s Sons, 1916–1918.
- Murray H. J. R. A History of Board-Games Other Than Chess. — Oxford: Clarendon Press, 1952. — ციფრული გამოცემა. tables-ის ოჯახის კლასიფიკაცია და სპარსული ნარდის აღწერა.
- Hoyle E. A Short Treatise on the Game of Back-Gammon. — London, 1743. — ტექსტის ტრანსკრიფცია.
- Online Etymology Dictionary. Backgammon. — ლექსიკონის სტატია. სიტყვის მოწმობები 1640-იანი წლებიდან და ეტიმოლოგია.
- Plus Magazine (Millennium Mathematics Project, University of Cambridge). Backgammon, doubling the stakes, and Brownian motion. — სტატია. გაორმაგების კუბის გაჩენა 1920-იან წლებში.
- „საჰიჰ მუსლიმი“, № 2260. ჰადისი „ნარდაშირის“ აკრძალვის შესახებ. — ჰადისის ტექსტი. რელიგიური აკრძალვის პირველწყარო და VII საუკუნეში თამაშის სახელწოდების დამოუკიდებელი მოწმობა.
- Encyclopædia Iranica. Chess. — სტატია. ჩატურანგის დათარიღება და სასანიანთა ირანში გავრცელება.
ხშირად დასმული კითხვები
ვინ გამოიგონა ნარდი?
ერთი კონკრეტული გამომგონებელი ცნობილი არ არის. ნარდი რამდენიმე ტრადიციის შედეგია: რომაული დაფა 24 პუნქტით და თითო მოთამაშის 15 ქვით, სპარსული სახელი და წესების აღმოსავლური ხაზი, XVIII საუკუნის ინგლისური წესების კრებული. ვაზირ ბუზურგმიჰრის ლეგენდა VI–VII საუკუნეების შუასპარსული ტექსტიდან მოდის და კარის ლიტერატურული ამბავია, არა გამოგონების ისტორიული მოწმობა.
რომელ ქვეყანაში წარმოიშვა ნარდი?
ერთი გამომგონებელი ქვეყანა არ არსებობს. თანამედროვე სახის დაფა რომის იმპერიაში ჩამოყალიბდა, თამაშში tabula, ხოლო სახელი „ნარდი“ და აღმოსავლური ტრადიცია სასანიანთა ირანს უკავშირდება. უძველესი წინამორბედებია მესოპოტამიისა და ირანის მთიანეთის ოცუჯრიანი თამაშები.
რომელ წელს გამოიგონეს ნარდი?
ზუსტი წელი უცნობია. 24-პუნქტიან დაფაზე პარტიის ყველაზე ადრეული სარწმუნოდ დათარიღებული აღწერაა აგათიას ეპიგრამა იმპერატორ ზენონის თამაშზე, დაახლოებით 480 წელს. ამ დროისთვის თამაში უკვე არსებობდა და კარგად იყო ცნობილი.
რამდენი წლისაა ნარდი?
წინამორბედი თამაშები ურიდან და შაჰრი-სოხთედან დაახლოებით 4500–5000 წლისაა. ნარდი ამოსაცნობი სახით დაახლოებით 1500 წლისაა, ხოლო მოკლე ნარდი გაორმაგების კუბით — დაახლოებით ასი წლის.
რომელია უფრო ძველი — გრძელი თუ მოკლე ნარდი?
საკითხი ღიაა. ბიზანტიური tabula აერთიანებდა ერთი მიმართულებით მოძრაობას, როგორც გრძელ ნარდში, და ქვის ამოყვანას, როგორც მოკლეში. ამიტომ არც ერთი თანამედროვე ვარიანტი არ არის მისი პირდაპირი ორიგინალი. ცალკე განშტოებებად ორივე სქემა უფრო გვიან დასტურდება.
რას ნიშნავს სიტყვა „ნარდი“?
იგი უკავშირდება თამაშის შუასპარსულ სახელს nēw-ardaxšīr, რომელიც nard-მდე შემოკლდა. ეს სახელი რეგიონის მრავალ ენაში გავრცელდა. ბერძნული „ტავლი“ და თურქული „ტავლა“ სხვა ფუძიდან მოდის — ლათინური tabula, ანუ „დაფა“.
ნარდის დაფა ნამდვილად კალენდარია?
ეს განმარტებაა და არა დაფის აგებულების მიზეზი. შუასპარსულ ტექსტში დაფა წელს ნიშნავს, ქვები — თვის დღეებს, კამათლები — ბედისწერას. მკვლევრები ამას უკვე არსებულ თამაშზე მორგებულ კარის ალეგორიად განიხილავენ.
ნარდი სომხური თამაშია თუ ქართული?
ნარდი ერთ ერს არ ეკუთვნის. ეს საერთო რეგიონული ტრადიციაა ირანში, კავკასიაში, მათ შორის საქართველოში და სომხეთში, თურქეთში, საბერძნეთსა და არაბულ სამყაროში. თამაში თანამედროვე სახელმწიფოებზე ადრე ჩამოყალიბდა; განსხვავდება სახელები და წესების ადგილობრივი ვარიანტები.
რომელმა ერმა გამოიგონა ნარდი?
ცალკე აღებულმა არც ერთმა. 24-პუნქტიანი დაფა რომაულ სამყაროშია დადასტურებული, სახელი — სასანიანთა ირანში, ხოლო უძველესი წინამორბედები მესოპოტამიასა და ირანის მთიანეთში იპოვეს. ეს ტრადიციების თანმიმდევრობაა და არა ერთი ხალხის გამოგონება.
სად გაჩნდა ნარდის თამაში?
თამაშის სხვადასხვა ნაწილი სხვადასხვა ადგილას ჩამოყალიბდა: თანამედროვე სახის დაფა — რომის იმპერიასა და ბიზანტიაში, სახელწოდება და წესების აღმოსავლური ხაზი — სასანიანთა ირანში. უძველესი წინამორბედები სამხრეთ მესოპოტამიის ურსა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ირანის შაჰრი-სოხთეში აღმოაჩინეს.
რომელია უფრო ძველი — ნარდი თუ ჭადრაკი?
პირველი წერილობითი მოწმობებით — ნარდი. 24-პუნქტიანი დაფა დაახლოებით 480 წელსაა აღწერილი, ჭადრაკის წინამორბედი ჩატურანგა კი დაახლოებით VI საუკუნიდან დასტურდება. წინამორბედების ჩათვლით სხვაობა დაახლოებით სამ ათას წელს აღწევს.
რატომ არის ნარდი ისლამში აკრძალული?
აკრძალვის საფუძვლად მოჰყავთ „საჰიჰ მუსლიმის“ ჰადისი № 2260, რომელშიც „ნარდაშირის“ მოთამაშე შედარებულია ადამიანთან, რომელმაც ხელი ღორის ხორცსა და სისხლში ჩაყო. საღვთისმეტყველო სკოლები განსხვავებულად აფასებენ უფსონო თამაშს; აკრძალვას ხშირად კამათელსა და აზარტს უკავშირებენ.
ნარდი აზარტული თამაშია?
კამათელი შესაძლო სვლებს განსაზღვრავს, მაგრამ მოთამაშე ირჩევს, რომელი ქვა გადაადგილოს, სად ააგოს ბლოკი და როდის გარისკოს. ერთ პარტიაში შემთხვევითობის გავლენა უფრო შესამჩნევია, მატჩში კი უნარი უფრო თანმიმდევრულად ვლინდება. YellowClub მეტოქეებს მაგიდას სთავაზობს და მათ წინააღმდეგ არ თამაშობს — ეს კაზინო არ არის.
რას ნიშნავს თამაში რეალურ მწვანე ფიშკებზე?
სადაც ასეთი მაგიდა ხელმისაწვდომია, ეს ადამიანებს შორის P2P შეჯიბრებაა: პლატფორმა დაფას უზრუნველყოფს, მაგრამ მონაწილეს თავად არ ეთამაშება. ასეთი თამაშის დასაშვებობას მოთამაშის ქვეყნის კანონმდებლობა განსაზღვრავს და მოთამაშემ ეს თავად უნდა გაითვალისწინოს.
როგორ ადასტურებს Fair Play პარტიის სამართლიანობას?
პარტიამდე YellowClub დალუქული კამათლების ნაკრების ჰეშს აფიქსირებს, შემდეგ კი მიმდევრობასა და ოქმს ხსნის. მოთამაშეს შეუძლია დამოუკიდებლად გადაამოწმოს, რომ გაგორებები თამაშის დროს არ შეცვლილა; ჩვეულებრივი შემთხვევითი მერყეობის ფარგლებში შედეგზე მეტოქეების გადაწყვეტილებები მოქმედებს.
როდის ჩამოყალიბდა მოკლე ნარდის თანამედროვე წესები?
ინგლისური სახელწოდება backgammon 1640-იანი წლებიდან დასტურდება. წესების პირველი ბეჭდური კრებული ედმონდ ჰოილმა 1743 წელს გამოსცა. გაორმაგების კუბი ამერიკულ კლუბებში 1920-იან წლებში დაემატა და მოკლე ნარდის თანამედროვე სატურნირო ფორმატი შექმნა.